Hoe neoliberaal Milton Friedman de fans van het basisinkomen links inhaalt

Iedereen die de AOW-leeftijd heeft bereikt en in Nederland woont of heeft gewoond, krijgt een AOW-pensioen. Want de AOW is een verzekering en iedereen die in Nederland woont of werkt, is automatisch verzekerd. Het maakt niet uit wat je nationaliteit is en waar je woont op het moment dat je de AOW-uitkering ontvangt. Het maakt ook niet uit hoeveel vermogen je bezit, hoe hoog je bovenwettelijk of aanvullend pensioen is, en of je nog andere inkomsten ontvangt, bijvoorbeeld dividend of koerswinst bij de verkoop van aandelen. Ook een multimiljonair heeft recht op AOW, en krijgt het ook. De vraag of dit rechtvaardig is, wordt weinig gesteld.

Om bij het basisinkomen van hetzelfde principe uit te gaan, ligt niet erg voor de hand. Want er is geen sprake van een verzekering waar je je hele leven voor gespaard heb, al of niet automatisch. Toch gaat bijna iedereen – inclusief CPB en hoogleraren als Jacobs, Gradus en Van der Ploeg – er vanuit dat het basisinkomen ook geldt voor rijke mensen. Zelfs Rutger Bregman – die ik hoger had ingeschat – deelt deze interpretatie door te spreken van een “onvoorwaardelijke, maandelijkse toelage voor iedereen – arm of rijk, jong of oud, werkloos of overwerkt”. Het is dan ook niet zo vreemd dat veel linkse mensen tégen het basisinkomen zijn, en dat is terecht zoals ik zal laten zien.

Mooie eenvoud

We kunnen ook een andere invulling aan het basisinkomen geven, als we te rade gaan bij – schrik niet – Milton Friedman. Sinds deze Chicago-econoom de Chileense generaal Pinochet heeft geadviseerd, wordt hij door linkse lieden als een rechtse rakker beschouwd die aan de bron van het verderfelijke neo-liberalisme heeft gestaan. Voor linkse intellectuelen lijkt het daarom taboe om zijn geschriften te lezen, laat staan te waarderen. Hoewel begrijpelijk is dat dom want sommige ideeën van hem zijn linkser dan menigeen zou denken, en bovendien zijn ze van een mooie eenvoud.

Neem zijn voorstel over het basisinkomen, dat te vinden is in zijn boek Capitalism and Freedom (1962). Hijzelf sprak bij voorkeur over een gegarandeerd inkomen en over een negatieve inkomstenbelasting, om redenen die straks duidelijk worden. Zijn voorstel is dat iedereen recht heeft op een garantie-inkomen. Iemand die geen ander inkomen heeft, krijgt het volledige bedrag. Heb je wel enig inkomen uit een baan of free-lance opdrachten, dan wordt via de belastingdienst een gedeelte van het garantie-inkomen in mindering gebracht, bijvoorbeeld 50%; de andere helft mag je houden.

Een gedachte-experiment

Ik maak hieronder een vergelijking tussen de huidige situatie, het onvoorwaardelijke basisinkomen van Bregman c.s. en het garantie-inkomen van Friedman. Zou ik daarvoor een econometrisch model gebruiken, dan snappen alleen collega-economen mijn betoog, en haken de meeste lezers af. Daarom kies ik voor een soort gedachte-experiment die alleen gezond verstand vereist. Heeft u moeite met de tabellen, dan is het goed om eerst dit te lezen.

Ik breng de financiële levensloop in beeld van een Succesvolle Nederlander (SN), die na het verlaten van de school of universiteit eerst werkeloos wordt (periode 1) doch aan het eind van zijn werkzame leven (in periode 5) twee maal het modale inkomen verdient.

In het huidige systeem van sociale zekerheid krijgt SN in periode 1 een maandelijkse bijstandsuitkering van 983 euro (11,8 duizend per jaar), die hij echter weer volledig kwijt raakt zodra na verloop van tijd (in periode 2) zijn verdiensten als ZZP-er of flexwerker boven de bijstandsnorm komen. Daarna komt zijn loopbaan – snel of langzaam – in de lift en gaat SN steeds meer verdienen, op het laatst (in periode 5) wel 6000 euro bruto per maand, wat overeen komt met een jaarsalaris van 72 duizend.

Het spreekt voor zich dat ik een zeer vereenvoudigd beeld van de inkomstenbelasting geef, door af te zien van allerlei heffingskortingen en aftrekposten, alsmede van zorg- en huurtoeslagen. Ik gebruik alleen het systeem van belastingschijven dat in het kort als volgt functioneert. Blijft je bruto-inkomen op jaarbasis onder de 20 duizend euro (de eerste schijf), dan betaal je 37% belasting. Dit marginale belastingtarief (mbt) betekent dat je van elke 100 euro die je extra verdient, 37 euro moet afdragen aan inkomstenbelasting (IB). Het inkomen dat je méér dan 20 duizend euro verdient, heeft een mbt van 41%. Pas boven de 67 duizend euro gaat het mbt omhoog naar 52%; voor alle duidelijkheid zij benadrukt dat dit hoge belastingtarief alleen voor het extra inkomen geldt, vandaar dat ik spreek over het marginale tarief. Dit betekent dat het gemiddelde belastingtarief (gbt), ook wel aangeduid als belastingdruk, veel minder hard stijgt – bij SN van 37 naar 41 procent – dan het marginale tarief (van 37 naar 52 procent). Wat ik als een vorm van nep-progressie beschouw, en dan praat ik nog niet eens over de ruime mogelijkheden die veelverdieners en hooggeschoolden hebben om aftrekposten te benutten.

Armoedeval

Tabel 1 maakt een vergelijking tussen de huidige situatie en de invoering van het basisinkomen waarbij SN 1000 euro netto per maand (= 12 duizend euro op jaarbasis) extra op zijn rekening krijgt; in alle perioden wel te verstaan want het gaat om eenonvoorwaardelijke, maandelijkse toelage voor iedereen – arm of rijk, jong of oud”. Het verschil zit ‘m vooral in periode 1, en de overgang naar periode 2. Momenteel is het voor een werkloze schoolverlater – op korte termijn en in financieel opzicht – weinig aantrekkelijk om zelf iets te verdienen (Y) want dat wordt afgetrokken van de bijstandsuitkering. Heb je weinig lange-termijn perspectief en kun je wat bijbeunen in het informele circuit, dan kun je in het huidige systeem beter in de bijstand blijven zitten – nogmaals in financieel opzicht. Aangezien de bijstandsuitkering (evenals het basis- en garantie-inkomen) een netto-bedrag is, en over de verdiensten in de periode 2 wél belasting betaald moet worden, is er zelfs sprake van achteruitgang!

Tabel 1: vergelijking tussen huidige situatie en invoering van het basisinkomen

Toelichting: Y= zelf verdiend inkomen. Mbt= marginale belastingtarief. Gbt= gemiddelde belastingtarief. IB= te betalen inkomstenbelasting, berekend als het bruto-inkomen (Y) vermenigvuldigd met gbt, op basis van het belastingschijvensysteem. N= netto-inkomen: bruto-inkomen (B+Y) minus IB.  Alle bedragen zijn in duizenden euro’s per jaar.

Deze armoedeval kan – vooral in financiële zin – worden vermeden door de invoering van het basisinkomen, want dit raak je dan niet kwijt bij de overgang van periode 1 naar 2. Maar als SN daarna nóg meer gaat verdienen, wat is dan het maatschappelijke voordeel om hem nog steeds een basisinkomen te geven? Zeker, de consumptieve bestedingen kunnen omhoog gaan als iedereen jaarlijks 12 duizend euro extra krijgt, maar in hoeverre zal die stijging ook daadwerkelijk plaatsvinden en ten goede komen aan het binnenlandse bedrijfsleven? Immers, bij een stijgend inkomen wordt de consumptiequote meestal lager en krijgen de bestedingen in het buitenland de overhand. Een bestedingsimpuls kan waarschijnlijk beter worden gerealiseerd door extra investeringen of grote overheidsprojecten. En hoe moet het basisinkomen worden gefinancierd? Het is natuurlijk een illusie om te denken dat de belastingen op hetzelfde niveau kunnen blijven (zoals tabel 1 ten onrechte suggereert) als iedereen jaarlijks 12 duizend euro erbij krijgt.

Eerst de hamvraag: wat is het verschil met het garantie-inkomen van Friedman?

Bregman versus Friedman

Tabel 2 vergelijkt het basisinkomen met het garantie-inkomen, voor de financiële levensloop van SN. Het grootste verschil zit ‘m in de werking van het belastingsysteem. In het voorstel van Friedman mag SN van iedere euro die hij extra verdient de helft zelf houden (bij een mbt van 50%), met de andere 50 eurocent wordt het garantie-inkomen verminderd of – bij een hoger inkomen – belasting betaald. Het mooie van zijn voorstel: terwijl iedereen permanent hetzelfde marginale belastingtarief betaalt, ook wel aangeduid als vlaktaks, is het eindresultaat een progressief belastingsysteem (zie de stijging van gbt). Wat een contrast met de nep-progressie van het huidige belastingsysteem! Het voorstel van Friedman, de Rechtse Rakker bij uitstek, is dus veel linkser dan het basisinkomen van Bregman c.s.

Tabel 2: vergelijking tussen het basis- en het garantie-inkomen.

Toelichting: Y= zelf verdiend inkomen. Mbt= marginale belastingtarief. Gbt= gemiddelde belastingtarief. IB= te betalen inkomstenbelasting. In het huidige belastingregiem wordt IB berekend door het bruto-inkomen (Y) te vermenigvuldigen met gbt, op basis van het belastingschijvensysteem, bij de vlaktaks met mbt (hier 50%). N= netto-inkomen: bruto-inkomen (Y) minus IB. Het basisinkomen is hier onbelast. Alle bedragen zijn in duizenden euro’s per jaar.

De slimme lezer zal opmerken dat ik appels met peren vergelijk, door bij het basisinkomen het huidige belastingregiem te hanteren terwijl bij het garantie-inkomen het vlaktaks-systeem wordt gebruikt. Volgens Ronald Mulder is er geen enkel verschil tussen het basis- en het garantie-inkomen als beide uitgaan van een vlaktaks-tarief van 50%. Dat blijkt echter een misvatting, zoals tabel 2 laat zien. Vergelijken we de variant van Mulder (variant III) met het garantie-inkomen, dan zijn er inderdaad geen verschillen in bruto- (Y) en netto-inkomen (N), maar wel qua inkomstenbelasting (IB).

Het basisinkomen is onbelast dus hoeft er alleen belasting betaald te worden over het zelf verdiende inkomen (IB = 0,5 x Y). Bij het garantie-inkomen daarentegen is de formule IB = (0,5 x Y) – G, want het garantie-inkomen wordt er vanaf getrokken. Kijken we naar het totaal (over vijf perioden van 1 jaar), dan moet SN in variant III veel meer belasting betalen dan in variant II: 72 tegenover 12 duizend euro. Het verschil komt natuurlijk overeen met vijf keer het basisinkomen dat hij in dezelfde tijdspanne ontvangt. Je kunt dus zeggen dat er bij het basisinkomen veel meer geld moet worden rondgepompt. Dat betekent dat je als overheid nog meer te maken krijgt met de bereidheid van de burger om belasting te betalen, met name van de burgers die genoeg verdienen om de belastingverhoging te kunnen betalen; maar ook willen betalen?

Garantie-inkomen is beter

Het garantie-inkomen biedt dezelfde voordelen als het basisinkomen. Bij beide opties wordt de armoedeval voorkomen en zijn de uitvoeringskosten veel lager dan bij het huidige systeem van sociale zekerheid. En er is permanent een financiële prikkel om de handen uit de mouwen te steken, om je eigen inkomen te verdienen en een hoger inkomen te verwerven.

De onderlinge verschillen zijn allemaal in het voordeel van het garantie-inkomen. Om te beginnen heeft het een selectieve werking: je krijgt het alleen als je het nodig hebt, wat de financiering en de maatschappelijke acceptatie een stuk makkelijker maakt. Verder worden de inkomensverschillen kleiner, ook wanneer beide alternatieven hetzelfde vlaktaks-tarief hanteren. De sterkste schouders dragen dan de zwaarste lasten, wat bij het basisinkomen niet of nauwelijks het geval is – even afgezien van de belastingverhoging die nodig is om het basisinkomen te financieren.

Het onvoorwaardelijke basisinkomen – voor arm en rijk – heeft verder als nadeel dat het basisinkomen eerst aan iedereen wordt uitbetaald, terwijl daarna bij diezelfde mensen de benodigde belastingen moeten worden geïnd, behalve bij de mensen die het echt nodig hebben. Het is van tweeën een: of iedereen betaalt zijn eigen basisinkomen plus een opslag voor die laatste groep, of er wordt een aangepast progressief belastingsysteem opgetuigd. Beide oplossingen maken het belastingsysteem nog complexer en ridiculer dan het al is.

De laatste oplossing wordt bovendien al snel een nep-progressie. Hoe hoger het marginale belastingtarief, hoe sterker de neiging om belasting te ontwijken (legaal) of zelfs te ontduiken (illegaal). Ook als ze links praten, zijn veelverdieners en hoogopgeleiden daarin heel wat bedrevener dan Henk en Ingrid. En naarmate er meer geld moet worden rondgepompt, zoals bij het basisinkomen en allerlei toeslagen, wordt het almaar erger. Het garantie-inkomen van Friedman heeft veel minder last van deze problemen.

Linkse lummels denken nog steeds de wereld te moeten verbeteren door ‘volksverheffing’. Variërend van iedereen gratis geld geven zodat we ons allemaal kunnen ontplooien, tot PVV-aanhangers wijsmaken dat de ideeën van Wilders niet in hun voordeel zijn. Al deze pogingen hebben vaak iets neerbuigends, en pakken bovendien meestal averechts uit. Het ‘volk’ is meer gediend met een rechtvaardige en simpele maatschappij. Daarom zou het garantie-inkomen van rechtse rakker Friedman een warm onthaal moeten krijgen, vooral bij Links.

Daarvoor bestaat binnenkort nog een extra reden. Als de politieke partijen straks waar maken wat ze nu zeggen, namelijk geen samenwerking met Wilders, zal zijn grote verkiezingsoverwinning ertoe leiden dat de overige partijen een coalitie moeten vormen. Dan hebben ze behoefte aan politieke innovaties die nog niet zijn geclaimd door een van de grote coalitiepartners. Het garantie-inkomen voldoet volledig aan deze eis. Zelfs de VVD kan akkoord gaan door te verwijzen naar de rechtse regering in Israel waar al op vrij grote schaal het garantie-inkomen is ingevoerd.

Kortom: weg met het basisinkomen, leve het garantie-inkomen!

S. de Beter

Dit artikel, het eerste van een vierluik, staat vanaf 3 februari 2017 in iets gewijzigde vorm ook op de website van Follow the Money https://www.ftm.nl/artikelen/hoe-neoliberaal-milton-friedman-de-fans-van-het-basisinkomen-links-inhaalt?share=1 

Het volgende deel verschijnt op 10 februari.

Op 9 februari heb ik een extra blogpost gepubliceerd, waarin ik indirect reageer op de commentaren op deel 1, die o.a. bij Follow the Money verschenen.

Bijlage over enkele varianten

Een van de nadelen van het onvoorwaardelijke basisinkomen – voor arm en rijk – heeft betrekking op de inkomensongelijkheid. Deze blijft nagenoeg ongewijzigd, zowel bij variant I als bij III. Bij het garantie-inkomen daarentegen is sprake van een sterke progressie van de belastingdruk, wat betekent dat de hogere inkomens gemiddeld meer belasting betalen dan de lagere; het marginale tarief is echter voor iedereen gelijk, zodat de prikkel om aftrekposten te benutten of andere vormen van belastingontwijking niet sterker wordt bij een stijging van het bruto-inkomen (wat in het huidige belastingsysteem wel het geval is).

Komt er een ander beeld naar voren wanneer met een progressief belastingsysteem wordt gewerkt? In tabel 3 wordt het marginale tarief verhoogd van 40% in periode 1 (geen eigen inkomen) naar 60% in periode 5 (inkomen is twee maal modaal). Dat betekent dat SN vanaf de eerste periode 60% mag houden van zijn extra inkomen, en in periode 5 slechts 40%. Het gevolg is dat het gemiddelde belastingtarief nu wel progressief is, zowel bij het basisinkomen als het garantie-inkomen. Maar de progressie is bij het garantie-inkomen veel sterker. Bovendien is het hoogste tarief (in periode 5) dan nog relatief laag, zodat de neiging tot belastingontwijking veel minder is.

Tabel 3: vergelijking tussen het basis- en het garantie-inkomen, bij progressief belastingtarief

Toelichting: Y= zelf verdiend inkomen. Mbt= marginale belastingtarief. Gbt= gemiddelde belastingtarief. IB= te betalen inkomstenbelasting, berekend door bruto-inkomen (Y) te vermenigvuldigen met mbt. N= netto-inkomen: bruto-inkomen (Y) minus IB. Het basisinkomen is hier onbelast. Alle bedragen zijn in duizenden euro’s per jaar

Hetzelfde resultaat zien we als het basisinkomen wél fiscaal wordt belast (tabel 4, rechtse kolom); behalve in periode 1 natuurlijk want anders is er niet langer sprake van een netto-bedrag. Dit laatste roept de vraag op bij welke inkomen de grens moet worden getrokken tussen wel en niet belasten van het basisinkomen. Bij het garantie-inkomen heb je geen last van deze complicatie.

Tabel 4: vergelijking tussen het basis- en het garantie-inkomen – basisinkomen wordt wél belast

Toelichting: Y= zelf verdiend inkomen. Mbt= marginale belastingtarief. Gbt= gemiddelde belastingtarief. IB= te betalen inkomstenbelasting. In het huidige belastingregiem wordt IB berekend door het bruto-inkomen (Y) te vermenigvuldigen met gbt, op basis van het belastingschijvensysteem, bij de vlaktaks met mbt (hier 50%). N= netto-inkomen: bruto-inkomen (Y) minus IB. Het basisinkomen is hier wél belast, dus gbt=IB / (Y+B). Alle bedragen zijn in duizenden euro’s per jaar

Voor degene die mijn berekeningen wil controleren, heb ik in tabel 5 aangegeven hoe in tabel 1 en 2 het gemiddelde belastingtarief is berekend volgens het huidige belastingschijvensysteem.

Tabel 5: Berekening gemiddelde belastingtarief bij huidige belastingschijvensysteem

Toelichting: Mbt= marginale belastingtarief per schijf. Gbt= gemiddelde belastingtarief, berekend als IB/BI. IB= te betalen inkomstenbelasting. BI= belastbaar inkomen. Alle bedragen zijn in duizenden euro’s per jaar.

 

 

Share

6 Reacties.

  1. Hoe zit het netto plaatje er uit als er ook rekening wordt gehouden met de premie voor de ziektekostenverzekering, de inkomensafhankelijke bijdrage Zorgverzekeringswet en niet verzekerede medische behandelingen en medicijnen.

    Ik heb het gevoel dat bijna iedere Nederlander dan minder dan 50% van zijn bruto inkomen overhoudt.

    Tel daarbij de BTW, locale belastingen, accijns en wegenbelasting en andere verplichte verzekeringen (inboedel/opstal/ overlijden etc, wat is dan de echte koopkracht nog?

      • Ik zag uw belasting berekeningen en dacht dat is nog niet het complete beeld. Vandaar mijn toevoegingen.

        Als de belastingen in Nederland zo hoog zijn (dus het rondpompen van veel geld) dan moet een basis of garantie inkomen toch goed te financieren zijn.

  2. Voor mij is glashelder dat het garantie-inkomen zoals beschreven in het stuk over Friedman gewoon volwaardig basisinkomen is, dat op een slimme manier door de belastingdienst wordt uitgevoerd om zinloos heen en weer sluizen van geld te voorkomen.
    De enige reden die ik me voor kan stellen om het anders te noemen is dat het daarmee niet als een rode lap op de stieren werkt die bij het woord basisinkomen meteen vol in de aanval gaan.
    Ook heel verstandig om de term ‘negatieve in komsten belasting’ te vermijden – die term wordt soms ook gebruikt voor een systeem waarbij weinig verdienden aangevuld worden en dus de armoedeval blijft bestaan. Heel verwarrend, dus weg met die term!
    Dat dit garantie-inkomen een beter idee is, is gewoon onzin. Andere manier van uitvoering van hetzelfde, met de mogelijkheid van een minder beladen framing!

    • Ik heb de indruk dat u nauwelijks ingaat op mijn inhoudelijke argumenten en uw aandacht vrijwel uitsluitend richt op mijn tabellen. Deze laten zien dat zowel bruto- als netto-inkomens bij beide opties gelijk zijn. Blijkbaar heeft u niet door dat ik op dat punt die twee aan elkaar gelijk heb GEMAAKT. Ik ben uitgegaan van dezelfde bruto-inkomens en van hetzelfde marginale belastingtarief (50%), dus volgens Bartjes kan het niet anders dat ook de netto-inkomens aan elkaar gelijk zijn. Het bewijst alleen dat ik (= Excel) geen rekenfouten heb gemaakt, in mijn poging om de verschillen in belastingen te laten zien. De tabellen zijn alleen gebruikt als middel om iets te illustreren, ze geven dus geen inhoudelijk bewijs.

      Of bedoelt u iets anders?

       

      • De inhoudelijk argumenten begrijp ik en die kunnen in de discussie zeer relevant zijn.
        Ik denk dat ik ze onderschrijf en wellicht ga ik zelfs propageren

        Maar die gaan volgens mij echt alleen over de presentatie, de omvang van de geldstromen en en risico’s bij de uitvoering. Bij correcte uitvoering door alle betrokken is er volgens mij geen verschil in de uitkomsten gaat het dus niet aan om te doen alsof de systematiek echt anders beter is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *


Deze vraag is bedoeld om spambots tegen te gaan. Spambots zijn stukjes software die op sites automatisch formulieren invullen om zo de website te kunnen bestoken met ongewenste berichten. Spambots kunnen niet interpreteren wat het antwoord moet zijn.

Wilt u mij een persoonlijk bericht sturen? Mail naar s.debeter@gmail.com

Abonneer je op dit blog d.m.v. e-mail

Voer je e-mailadres in om je in te schrijven op dit blog en e-mailmeldingen te ontvangen van nieuwe blogposts.

Laatste berichten